विश्वभरका साना जलाशयको क्षमता तीव्र रूपमा घट्दै, दुई अर्बभन्दा बढी मानिस प्रभावित हुने

काठमाडौं । विश्वभरका साना जलाशयहरूको पानी भण्डारण क्षमता तीव्र रूपमा घटिरहेको एक नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। यसले भविष्यमा पानी अभावको जोखिम झेलिरहेका अर्बौं मानिसको जीवनमा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्ने चेतावनी अनुसन्धानकर्ताहरूले दिएका छन्।

हालै प्रकाशित अध्ययनअनुसार विश्वका जलाशयहरूले प्रत्येक दशकमा औसत ७.३ प्रतिशत भण्डारण क्षमता गुमाइरहेका छन्। विशेषगरी साना जलाशयहरूमा गाद थुप्रिने समस्या बढ्दै जाँदा पानी सञ्चित गर्ने क्षमता उल्लेखनीय रूपमा घटिरहेको अध्ययनले औंल्याएको छ।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत नान्जिङ भूगोल तथा ताल विज्ञान संस्थानका अनुसन्धानकर्ताहरूको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनमा उपग्रह तस्बिर, भौगोलिक तथ्यांक तथा इन्जिनियरिङ अभिलेखको विश्लेषण गरी विश्वभरका पाँच लाख ५० हजारभन्दा बढी जलाशयको विवरण समेटिएको छ।

अध्ययनअनुसार विश्वका ९५ प्रतिशतभन्दा बढी जलाशय एक वर्ग किलोमिटरभन्दा साना छन्। यस्ता जलाशयहरू अघिल्ला अधिकांश अनुसन्धानमा पर्याप्त रूपमा समावेश नभएकाले यसपटकको अध्ययनलाई साना जलाशयसम्बन्धी पहिलो व्यापक विश्वव्यापी मूल्याङ्कनका रूपमा हेरिएको छ।

अनुसन्धानकर्ता लिउ काईका अनुसार कृषि सिँचाइ, खानेपानी आपूर्ति, बाढी नियन्त्रण तथा जलविद्युत् उत्पादनमा जलाशयहरूको महत्वपूर्ण भूमिका छ। तर नदीबाट बगेर आउने माटो, बालुवा र अन्य पदार्थ बाँध पछाडि जम्मा हुँदै जाँदा जलाशयको भण्डारण क्षमता क्रमशः घटिरहेको छ।

अध्ययनले जलाशयमा अत्यधिक गाद जम्ने जोखिम रहेका १६ प्रमुख क्षेत्र पहिचान गरेको छ। तीमध्ये अधिकांश क्षेत्र सिँचाइमा निर्भर कृषि उत्पादन केन्द्र तथा पानी अभावको समस्या झेलिरहेका भूभागमा रहेका छन्।

अनुसन्धानअनुसार विश्वको करिब एक चौथाइ सिँचित कृषि भूमि यस्ता उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्छ। यसबाट दुई अर्बभन्दा बढी मानिस प्रभावित हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। जलाशयको क्षमता घट्दै जाँदा खाद्य सुरक्षा, खानेपानी आपूर्ति र ऊर्जा उत्पादनमा समेत दीर्घकालीन असर पर्ने अध्ययनले जनाएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रभावकारी व्यवस्थापन र संरक्षणका उपाय अवलम्बन नगरे सन् २०६० सम्म विश्वका आधाभन्दा बढी जलाशयको कार्यक्षमता गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

अर्का अनुसन्धानकर्ता सोङ छुनछियाओले जलाशयमा गाद जम्ने समस्या पानी, खाद्य तथा ऊर्जा सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको उल्लेख गर्दै दिगो व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। उनका अनुसार जलाशयहरूको संरक्षण मानव कल्याण र दिगो विकास लक्ष्य प्राप्तिका लागि अपरिहार्य बन्दै गएको छ।