बाढीले ट्राउटसँगै सर्वस्व बगायो, जागिर त्यागेर किसान बनेका दिपकले छाडेनन् व्यवसाय

१६ चैत्र २०८०

cover image

जागिर खाने कि कृषि कर्ममा लाग्ने ? यदि यो प्रश्न आजका नेपाली युवालाई कसैले सोध्यो भने लगभग पक्का छ ९९.९ प्रतिशतले जागिर रोज्छन् । अझ काठमाडौं मै कुनै एक आकर्षक कम्पनीको ब्रान्च म्यानेजरको काम छोडेर कोही आफूलाई पूर्णकालीन कृषक घोषणा गर्न तयार बन्ला भन्ने त कल्पना नै नगरे पनि हुन्छ ।

हो, त्यस्तै एक अपवाद हुन्, दिपक कुमार लामिछाने । जसले बीमा कम्पनीको आकर्षक जागिर छोडेर माछा पालन व्यवसायमा आफूलाई होमेका छन् ।  कृषिमा असफलताका कथा नसुनेका होइनन् उनले । तर पनि उनकाे मन गाह्रो काममै बस्यो । चुनौती सामना गर्ने अठोट गरेर २०७८ सालको वैशाखमा जागिर छोडे । जुनबेला उनी एशियन लाइफ इन्स्योरेन्सको चाबहिल शाखाको ब्राञ्च म्यानेजर थिए ।

व्यवसायी बन्ने हुटहुटी

सिन्धुपाल्चोकको हेलम्बु गाउँपालिका वडा नं. ४ का स्थायी बासिन्दा हुन्,  दिपक । उनी विगत बाह्र वर्षदेखि माछा पालन व्यवसायमा जोडिएका छन् । वि.सं २०६८ सालदेखि उनले सोही ठाउँमा रेन्बो ट्राउट माछा पालन गर्दै आएका छन् ।   

उनले २०६१ सालदेखि ०६४ सालसम्म सिन्धुपाल्चोकको जिल्ला विकास समितिमा कर्मचारीको रूपमा काम गरे । तीन वर्ष काम गरेपछि उनले त्यो जागिर छोडेर गाउँमै कपडाको व्यापार गरे । तर, उनी न जागिरमा रमाए न त व्यापारमा नै । उनलाई त व्यवसायी बन्नु थियो । त्यसैको खोजीमा लागिरहे । दिपक भन्छन्, ‘जागिर खाइरहँदा र व्यापार गरिरहँदा पनि आफूले नै केही व्यवसाय गर्नु पर्छ भन्ने हुटहुटि भइरहन्थ्यो ।’ 

गाउँको आर्थिक जीविकोपार्जनमा सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले सहकारी संस्था गठन गर्ने सोच बनाए । गाउँमा केही युवाहरू मिलेर गाउँमा कृषि सहकारी संस्था खोले । ‘सहकारीको माध्यमबाट गाउँमा केही काम गर्नु सकिन्छ भनेर कृषि सहकारी संस्था गठन गर्ने सोच बनाइयो । त्यही अनुसार साथीहरू मिलेर सहकारी संस्था खोल्यौँ’, उनले भने ।

लामिछानेलाई केही त्यस्तो काम गरौँ जसले पुरै गाउँ नै लाभान्वित होस् भन्ने लाग्यो । त्यसैले गाउँ मै सहकारी खोलेर त्यसैको माध्यमबाट गाउँमा ट्राउट माछा पालन शुरु गर्ने योजना बनाए । सहकारी पनि खुल्यो तर, सबै सदस्यहरू माछा पालन सहमत भएनन् । त्यसपछि ६ जना साथीहरू मात्रै मिलेर जनही ६/६ लाखको व्यक्तिगत लगानीमा रेन्बो ट्राउट माछा पालन शुरु गरे । त्यसबेला उनीहरूले हेलम्बु गाउँपालिका वडा नं. ४ ग्याल्थुम भन्ने ठाउँमा माछा पालन शुरु गरेका थिए ।   

‘संस्थाले लगानी गरेर माछा पालन शुरु गर्ने योजना बनाएका थियौँ । सबै जनाको कुरा मिलेन अनि हामी छ जनाले व्यक्तिगत लगानी गरेर माछा पालन शुरु गरेका थियौँ’, उनले भने ।  त्यो छ जनाको समूह पनि अहिले घट्दै दुई जनामा सीमित छ । ‘किन त्यस्तो ?, ’जवाफमा दिपक भन्छन्, ‘कृषिमा रमाउन सक्नुपर्छ । सपना देख्न र त्यो हासिल गर्ने अठोटमा निरन्तर अडिग रहन धेरैलाई गाह्रो पर्छ ।’ 

जागिर छाडेर कृषक 

कृषि पेशा छोडेर जागिरे जीवन रोजेका प्रशस्त उदाहरणहरू  छन् । जुन सबैलाई सामान्य लाग्छ । तर, जागिरे जीवन छोडेर कृषिकर्म रोजेका कमै भेटिन्छन् । माथि नै उल्लेख गरिसकियो, ‘त्यही मध्येका एक हुन्, लामिछाने’।

शुरुमा माछा पालनसँगै जागिरलाई पनि डोहोर्याए उनले । उनी एक बीमा कम्पनीमा काम गर्थे । मेलम्चीको एक बीमा कम्पनीमा तीन वर्ष काम गरेपछि काठमाडौंमा काम गर्न थाले । एक दशकसम्म जागिर र माछा पालनको जिम्मेवारी सँगसँगै निभाए । तर, पूर्णरुपमा यही व्यवसायमा लाग्छु भनेर उनले जागिर छोडे ।  

लामिछाने भन्छन्, ‘म बीमा कम्पनीको राम्रो पदमा काम गरिरहेको थिएँ । कामसँगै व्यवसाय पनि अगाडी बढाइरहेको थिएँ । एक दशकसम्म जागिर र व्यवसायसँगै गरेँ। तर, व्यवसायले तान्यो । यसैमा केही गर्नु पर्छ भन्ने लाग्यो र जागिर छोडेर कृषक हुने दु:ख रोजेँ ।’

शुरु मै लाग्यो ठूलो ठेस

जागिर छाडेर किसान बन्ने उनको उत्साह तीन महिना पनि टिकेन । उनले वि. सं २०७८ सालको वैशाखमा जागिर छोडे । असारमा आएको बाढीले माछा पालेको फार्म नै बगाइदियो । 

दश वर्ष अघि २०६८ सालमा शुरु गरेको माछा पालनबाट राम्रै आम्दानी भइरहेको थियो । त्यो सबै उनले व्यवसाय विस्तारमा नै खर्च गर्दै आएका थिए । २०७८ सालमा आएको बाढीले उनको फार्म पुरै बगाइदियो । मेलम्चीमा आएको भीषण बाढीका कारण उनको फार्ममा डेढ करोडभन्दा बढीको क्षति भयो ।

‘बाढीमा लगानी सबै डुब्यो । चार जना साथीहरू पनि बाहिरिनु भयो । हामी दुई जना मात्रै बाँकी रहेका थियौँ । त्यो बेला हामी शून्यमा झरेका थियौँ’, उनले त्यसबेला आफूमाथि परेको बज्रपात सुनाउँदै भने ।

करोडौँको लगानी बाढीले बगाएपछि उनी फेरि शुरु कै अवस्थामा पुगे । बज्रपात कस्तो पर्‍यो भने भएको जागिर पनि छाडेका थिए । व्यवसाय पुरै शून्यमा झर्‍यो । अरु त अरू उनको बस्ने बास समेत रहेन ।

व्यवसायको लगानी सबै डुब्यो । तर, उनले हिम्मत भने हारेनन् । पुनः यही व्यवसायमा लाग्न कस्सिए । ‘जागिर छोडेँ, लगानी गरेको व्यवसाय बग्यो, बस्ने घरजग्गा सबै सकियो । म कति पनि विचलित भइन । यसमै लाग्छु भनेर फेरी माछा पालन नै शुरु गरेँ’, उनले भने । 

क्षतिको केही दिनमै उनले नयाँ ठाउँमा माछा पालन शुरु गरे । अन्य तीन जनासँग मिलेर उनले वडा नं. ४ को अर्को ठाउँमा माछा पालन शुरु गरेको बताउँछन् । पुनः व्यवसाय शुरु गर्न उनले आफन्तहरुसंग ऋण खोजेका थिए । 

उनले १५ वर्षको लागि जग्गा लिजमा लिएर माछा पालन शुरु  गरेका छन् । अहिले ३५ वटा पोखरीमा माछा पालनका गरिरहेका छन् । उनले यस फार्ममा ९ जनालाई रोजगारी दिएका छन् ।

आफै गर्छन् चारो उत्पादन

दिपकले पालन गरेका माछाको लागि आहारा ‘चारो’ पनि आफै उत्पादन गर्ने गरेका छन् । यो जातको माछाको लागि उच्च प्रोटिन भएको चारो आवश्यक पर्छ । त्यसलाई आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ खरिद गरेर उनले चारो बनाउने गरेका छन् । हेलम्बुमा मेसिन राखेर उनले आफै उत्पादन गर्ने गरेको उनी बताउँछन् ।

‘यसको मुख्य आहारा झिँगे माछा, भटमास, पिठो लगायत चाहिन्छ । त्यसलाई मिसाएर मेसिनबाट दानाको रूपमा उत्पादन गरिरहेका छौँ’, उनले भने । 

यो माछा पालन गर्न लागत बढी पर्ने भएकोले यसको मूल्य पनि अन्य माछाहरूको तुलनामा महँगो पर्ने उनले बताए । लामिछानेले भने,  ‘यो माछा पाल्न खर्च धेरै लाग्छ । त्यसले गर्दा यसको मूल्य प्रतिकेजी १५ सय रुपैयाँ पर्छ ।’ 

उत्पादनमा सम्भावना, बजारीकरणमा समस्या 

रेन्बो ट्राउट माछा उत्पादन गर्न नेपालमा थुप्रै सम्भावना छन् । यो माछा चिसो पानीमा हुने प्रजातिको माछा हो । यस्ता माछा पालन गर्नेखालका खोलाहरू नेपालमा थुप्रै छन् । 

उत्पादनको प्रशस्त सम्भावना भए पनि बजारीकरणमा समस्या रहेको उनले सुनाए । लामिछाने भन्छन्,  ‘यो माछा पालन गर्नलाई हाम्रोमा सम्भावना राम्रो छ । उत्पादन बढ्दो छ । तर, बजारीकरणको समस्या छ । माछा खाने बानीको विकास गाउँतिर त्यति धेरै नरहेकाले बजार खोज्न काठमाडौं धाउनु पर्ने बाध्यता छ।’

उनले उत्पादन गरेका माछाको बजार पनि काठमाडौं उपत्यका नै हो । उनले उपत्यकाका विभिन्न होटल, रेष्टुरेन्टहरुमा माछा पुर्‍याउँछन्। घरमै लैजान चाहानेहरुका लागि समेत काठमाडौं उपत्यकामा होम डेलिभरिको व्यवस्था गरिएको उनले जानकारी दिए ।   

उत्पादन बढाउँदै लगेका उनले बजार भने गुणात्मक नभएको गुनासो गरे । नेपालमा उत्पादन भएका ट्राउट माछा निर्यात समेत गर्न सकिने उनले सुनाए । सरकारले बजारीकरणमा सहयोग गर्ने हो भने यो क्षेत्रमा लागेका व्यवसायीहरूलाई सहज हुने उनको विश्वास छ । 

नेपाल सरकारले पहल गर्ने हो भने नेपाली माछा विश्व बजारमा पुर्‍याउन सकिने सम्भावना रहेको उनी देख्छन् । ‘नेपालबाट विश्व बजारमा ट्राउट माछा निर्यात गर्न सक्ने हो भने अर्बौँ डलर माछाबाट मात्रै भित्रिन्छ । धेरै युवालाई देशमै राख्न सकिन्छ । यसका लागि सरकारले चासो देखाउनु पर्छ’, उनले भने । 

व्यवसाय विस्तारको योजना   

लामिछानेले ह्याचरी उद्योग पनि खोल्ने तयारी गरिरहेका छन् । उनले नुवाकोट जिल्लाको दुप्चेश्वर गाउँपालिकामा फार्म निर्माणको काम भइरहेको जानकारी दिए । त्यहाँ उनले ह्याचरीसँगै माछाका भुरा उत्पादन गर्ने तयारी थालेका हुन् ।

लामिछाने भन्छन्,  ‘नुवाकोटमा हामीले फार्म निर्माणको काम गरिरहेका छौँ । हालसम्म ५० लाख लागत लागिसकेको छ । काम अन्तिम चरणमा पुगेको छ । एक महिनाभित्र त्यहाँ नयाँ फार्म सञ्चालन गर्ने तयारीमा छौँ ।’

नुवाकोटमा खोल्न लागिएको फार्मको लगानी उनले हेलम्बुमा माछा पालनबाट गरेको आम्दानी नै हो । ‘जति कमाएका छौँ त्यति नै यो व्यवसाय विस्तारमा खर्च गरिरहेका छौँ’, उनले सुनाए । 

गत वर्ष राष्ट्रपतिबाट उनले उत्कृष्ठ कृषकको पुरस्कार समेत पाएका थिए । त्यसबाहेक गत आर्थिक वर्षमा उनले स्थानीय  तहबाट एक लाख रुपैयाँ नगद पुरस्कार समेत पाएका थिए । गत आर्थिक वर्षमा बागमती सरकारबाट पनि उनले तीन लाख रुपैयाँ प्रोत्साहन स्वरूप प्राप्त गरेका थिए । यस व्यवसायलाई थप विस्तारका लागि बागमती सरकारसँग सहुलियत ऋण माग गर्दै प्रस्ताव समेत पेश गरेकाे उनले बताए ।   

 

Image

काठमाडौं महानगरपालिकाले ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग २०८० फागुन १७ गते सम्झौता गरेको थियो । स्थान अ...

Image

भैरहवा । नेपाल-भारत सीमा क्षेत्रबाट ठूलो परिणाममा लागु औषध पक्राउ परेको छ । आज वैशाख ४ गते मंगलबा...

Image

काठमाडौँ । नेपाल प्रहरीमा प्राविधिक समूहतर्फका दुई जना प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षकहरूलाई डीआइजी पदमा ब...

Image

आयोजनामा तीनवटा अन्डरपास, चारवटा बक्स कल्भर्ट, एउटा ओभरपास, तीनवटा पुल (ब्रिज) र एउटा फ्लाइओभर रहेका...

Image

केही गर्छु भन्ने अठोट भएका महिलाहरूले सङ्घर्ष नै गरेर भएपनि चाहेको क्षेत्रमा लाग्न उनी सुझाव दिन्छिन...

Image

के एसटीआई गठन नै वर्तमान समस्या हल गर्ने अचुक बाण हो रु गठन गर्ने तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको एसटीआईले...

logo

सहयोग मार्ग, चन्द्रागिरी गल्ली, अनामनगर - २९ , काठमाडौं

+०९७७-१-५७०५७५०

प्रधान सम्पादक

सिताराम भट्टराई

कार्यकारी सम्पादक

विजय देवकोटा

अध्यक्ष/प्रबन्ध सम्पादक

ईन्द्र बानिया

व्यापार प्रवद्र्धन प्रमुख

राम कार्की

आर्थिक

+०९७७-१-५७०५७५०

ईन्द्र बानिया

९८५१०५६७६३

राम कार्की

९८५११८६०७४

सूचना विभाग दर्ता नं.

१५३/२०७३/०७४